Als een bestaande opdracht kwetsbaar is omdat studenten deze grotendeels met AI kunnen maken, is het meestal niet nodig om de opdracht volledig te vervangen. Kijk in plaats daarvan of je de opdracht en de beoordelingsvorm zo kunt aanpassen dat studenten aantoonbaar aan de beoogde leeruitkomsten werken.

5 Manieren om toetsing aan te passen

De vijf onderstaande benaderingen bieden concrete opties voor docenten die in hun toetsing de ruimte willen verkleinen om denkwerk uit te besteden aan AI-tools. Je kunt ze afzonderlijk of in combinatie inzetten, afhankelijk van het vak, de discipline en de beoogde leeruitkomsten.

1. Zet de toetsing om naar een format mét toezicht

Door een opdracht zonder toezicht te vervangen door een format met toezicht, laat je studenten hun begrip in real time aantonen, zonder toegang tot AI-tools.

Voorbeeld: Vervang een take-home essay door een tentamen op locatie of een mondelinge toets. Bekijk meer formats mét toezicht.

2. Voeg een verificatiestap toe

Verificatiestappen helpen je controleren of het ingeleverde werk echt het begrip van de student laat zien. Als studenten opdrachten buiten de les voorbereiden, kan het nodig zijn na te gaan of het werk hun eigen inzicht weerspiegelt. Leg duidelijk uit waarom je een verificatiestap toevoegt, zodat studenten zien hoe deze activiteit bijdraagt aan de leerdoelen van het vak.

Voorbeeld: Je behoudt de schriftelijke opdracht, maar voegt een korte mondelinge verdediging toe of één à twee tentamenvragen waarin studenten de belangrijkste keuzes in hun ingeleverde werk moeten uitleggen en onderbouwen.

Mogelijke manieren om te verifiëren zijn:

mondelinge toelichtingen of korte vervolggesprekken
presentaties of voorstelbesprekingen voorafgaand aan het schrijven
het inleveren van conceptversies met gerichte feedback
geannoteerde bibliografieën of onderzoeksopzetten
tentamenvragen die expliciet verwijzen naar het ingeleverde werk
reflecties op methodologische keuzes
code-walkthroughs of toelichting van de gebruikte analysestappen
diagnostische vervolgvragen om het begrip van studenten te toetsen

3. Maak het leerproces zichtbaar

In plaats van alleen het eindproduct te beoordelen, richt je op hoe ideeën zich ontwikkelen, hoe studenten bronnen selecteren en gebruiken, en welke keuzes zij gaandeweg maken. Deze aanpak versterkt ook formatieve toetsing en feedback, die een duidelijk positief effect hebben op leren van studenten (Hattie & Timperley, 2007; Boud & Molloy, 2013).

Feedback hoeft niet per definitie meer werk voor jou op te leveren. Studenten leren het meest van een mix van zelfevaluatie, peerfeedback en feedback van de docent (Wiliam, 2013).

Voorbeeld: Vraag studenten om naast hun eindproduct ook een onderzoeksvoorstel, één of meer conceptversies, een geannoteerde bibliografie of een korte methodologische toelichting in te leveren. Zo wordt de ontwikkeling van hun denken zichtbaar.

4. Ontwerp de opdracht opnieuw

Ontwerp opdrachten die vakinhoudelijke kennis, specifieke methoden of theoretische kaders vragen, én actieve betrokkenheid bij het materiaal van het vak. Denk bijvoorbeeld aan opdrachten waarin studenten:

datasets, primaire bronnen of casussen interpreteren
onbekend materiaal analyseren tijdens de toets
hun methodologische of analytische keuzes expliciet onderbouwen

Door recente, unieke of specifiek voor het vak gekozen materialen te gebruiken, wordt het voor AI-tools moeilijker om goede antwoorden te genereren zonder echte vakinhoudelijke kennis. Tegelijk wordt het lastiger voor studenten om hun denkwerk aan AI uit te besteden.

Voorbeelden uit verschillende disciplines

	Oorspronkelijke opdracht	Alternatieven in spoor 1
Geesteswetenschappen	Schrijf een essay waarin je een theorie samenvat	Analyseer twee concurrerende theorieën aan de hand van een set bronnen die je tijdens het tentamen krijgt, en licht toe welke interpretatie je het meest overtuigend vindt. Studenten schrijven een onbegeleid essay over een theorie en gebruiken dit vervolgens als aantekeningen in een openboektentamen waarin zij de theorie moeten toepassen op een nieuwe of aangepaste casus.
Sciences	Schrijf een labrapport waarin je een experiment beschrijft	Voer het experiment in de les uit en leg de gemaakte methodologische keuzes en mogelijke foutbronnen uit. Voer tijdens de toets een data-analyse uit op een onbekende dataset en verantwoord je keuze van methoden en je interpretatie van de resultaten.
Sociale wetenschappen	Schrijf een beleidsnotitie over een algemeen thema	Voer het experiment in de les uit en leg de gemaakte methodologische keuzes en mogelijke foutbronnen uit. Voer tijdens de toets een data-analyse uit op een onbekende dataset en verantwoord je keuze van methoden en je interpretatie van de resultaten.

5. Pas de beoordelingscriteria en de weging aan

Waar studenten waarschijnlijk AI gebruiken voor niet-essentiële onderdelen van schrijfwerk – zoals formuleringen aanscherpen, basisstructuur of samenvattingen – kun je deze elementen minder zwaar laten meewegen in de beoordeling. Je kunt hun gewicht verkleinen of ze op een voldoende/onvoldoende-basis beoordelen. In de rubric leg je dan meer nadruk op hogere-ordevakvaardigheden, zoals analyse, argumentatie, interpretatie en originaliteit.

Voorbeeld: Verlaag de weging van ‘taal en stijl’ van 30% naar 10% en verhoog de weging van ‘analyse en argumentatie’ van 40% naar 60%, terwijl je de andere criteria (zoals brongebruik) gelijk laat.

AI‑bestendige onderzoeksprojecten en scripties

Onderzoeksprojecten en scripties zijn kernonderdelen van veel opleidingen. Omdat studenten hierbij veel zelfstandig en zonder directe begeleiding werken, vraagt het ontwerp van de toetsing in de context van AI om extra aandacht.

Daarom is het belangrijk om het begrip en eigenaarschap van studenten over hun werk te controleren met begeleide verificatiemomenten. In veel opleidingen bestaat een onderzoeksproject al uit meerdere fasen, die zich goed lenen als zulke checkpunten, bijvoorbeeld:

onderzoeksvoorstellen of projectplannen
besprekingen van literatuuroverzichten of theoretische kaders
presentaties van onderzoeksopzet of methodologie
inlevermomenten van conceptversies en feedbackgesprekken
begeleidingsgesprekken tijdens de data-analyse

Deze controlemomenten helpen begeleiders om te zien hoe het denken van studenten zich gedurende het project ontwikkelt. In veel opleidingen is er daarnaast een mondelinge verdediging (viva), waarin studenten hun onderzoekskeuzes toelichten en vragen over hun werk beantwoorden. Dit biedt een extra gelegenheid om te toetsen of de student het onderzoek begrijpt en de gemaakte keuzes kan verantwoorden.

Advies over het aanpassen van je toetsing

Via TLC Contact kun je contact opnemen met de toetsdeskundigen van jouw faculteit.Met hen kun je mogelijke wijzigingen in je toetsing bespreken.
Je kunt ook advies vragen aan de toetsdeskundigen van TLC Centraal.

Informeer bij ingrijpende wijzigingen altijd je opleidingsdirecteur, zodat mogelijke risico’s en benodigde aanpassingen op opleidingsniveau kunnen worden meegenomen.

Spoor 1: Bestaande toetsing aanpassen