De bachelorscriptie heroverwegen in het tijdperk van AI

In het verdiepingstraject AI binnen het Zichtbare Leerlijnen Programma (ZLP) onderzochten Moss en zijn collega’s bestaande toetspraktijken, wisselden zij ideeën uit met collega’s en experts en verkenden zij hoe AI het academisch leren verandert en wat dit betekent voor het ontwerp van onderwijs en toetsing. Een van de belangrijkste inzichten uit het ZLP-verdiepingstraject AI was dat toetsing zich niet alleen moet richten op wat studenten produceren, maar ook op hoe zij tot dat resultaat komen. Dit leidde tot een nieuw toetsmodel dat het denkproces van studenten gedurende het gehele scriptietraject zichtbaar maakt. In plaats van vooral het eindproduct centraal te stellen in de beoordeling, worden studenten op cruciale momenten in hun gestructureerde scriptieproces gevraagd hun begrip, redeneringen en besluitvorming toe te lichten.

Het vernieuwde model stelt begeleiders in staat om dieper inzicht te krijgen in het leerproces van studenten, terwijl kritisch denken en wetenschappelijk redeneren zichtbaar en toetsbaar blijven binnen een door AI verrijkte leeromgeving.

De ervaringen binnen de bachelor Psychologie laten zien hoe waardevol het ZLP-verdiepingstraject AI is: het biedt docenten de expertise en ruimte om opkomende uitdagingen te vertalen naar concrete onderwijsinnovatie.

“De vraag is niet langer óf studenten AI gebruiken. De echte vraag is hoe we toetsen of zij daadwerkelijk begrijpen wat ze doen.” – Moss Shukla, scriptiecoördinator, bacheloropleiding Psychologie

De bacheloropleiding Psychologie bestaat uit zes programmagroepen, elk met een eigen onderzoeksgebied en medewerkers, waaronder een scriptiecoördinator. Hoewel deze groepen relatief zelfstandig opereren, schrijven alle studenten dezelfde bachelorscriptie als afsluitende academische mijlpaal. Het waarborgen van consistentie in leerdoelen, beoordelingscriteria en begeleiding is daarom essentieel.

Om dit te realiseren, introduceerde de opleiding enkele jaren geleden een gestructureerd workshopmodel. Verspreid over drie maanden doorlopen studenten vijf scriptieworkshops waarin zij de belangrijkste fasen van het scriptieproces doorlopen: van het formuleren van een onderzoeksvraag tot het verzamelen en analyseren van data en het rapporteren van resultaten.

Dit workshopmodel bleek succesvol in het creëren van afstemming binnen de opleiding en het bieden van consistente begeleiding aan alle studenten. Toch bracht de opkomst van generatieve AI een nieuwe uitdaging aan het licht: beoordelen we nog steeds het leren dat we het belangrijkst vinden?

Momenteel wordt 66% van het eindcijfer gebaseerd op de geschreven scriptie, terwijl 34% betrekking heeft op het proces, bijvoorbeeld via participatie en conceptversies. Hoewel dit in het verleden goed functioneerde, leidde de opkomst van AI tot een kritische reflectie op wat deze cijfers daadwerkelijk vertegenwoordigen. Voor Moss werd de kern van het probleem steeds duidelijker: “Als een student het grootste deel van zijn of haar cijfer kan behalen met een scriptie die grotendeels door AI is gegenereerd, zonder zich echt te verdiepen in het onderliggende denkproces, wat zegt dat cijfer dan nog? We moeten toetsen of studenten begrijpen waarom zij bepaalde keuzes maken.”

Tijdens het ZLP-verdiepingstraject AI werkten Moss en collega-docenten aan een uitdaging die wereldwijd speelt: hoe kunnen we het leerproces toetsen, nu AI veel van de taken die traditioneel bij een bachelorscriptie horen kan ondersteunen of zelfs overnemen? De zorg ging daarbij niet over het gebruik van AI op zich, maar over het risico dat studenten cruciale denkprocessen uitbesteden. Als studenten AI gebruiken om hypothesen te genereren, data te analyseren en teksten te schrijven zonder daar kritisch op te reflecteren, wat leren zij dan eigenlijk? Kunnen zij nog uitleggen waarom zij een bepaalde hypothese hebben geformuleerd, een specifieke statistische analyse hebben uitgevoerd of resultaten op een bepaalde manier hebben geïnterpreteerd?

De gesprekken tijdens het ZLP-verdiepingstraject AI maakten duidelijk dat de opleiding vooral de kwaliteit van het eindproduct beoordeelde, terwijl het meest waardevolle leren vaak juist plaatsvindt in het denkproces daarachter.

Moss en zijn collega’s waren gedreven om een nieuw toetsmodel te ontwerpen waarin het leerproces van studenten explicieter zichtbaar wordt. De bestaande scriptieworkshops werden herontworpen tot toetsmomenten waarin studenten hun redeneringen en besluitvorming aantonen en hier gerichte feedback op krijgen.

In plaats van vooral te vertrouwen op de eindscriptie, wordt de beoordeling geïntegreerd in de bestaande workshopstructuur. Voorafgaand aan elke workshop bereiden studenten bewijs voor van hun begrip door hun methodologische keuzes te onderbouwen, hypothesen toe te lichten of hun eigen literatuursamenvattingen te vergelijken met of zonder de hulp van door AI gegenereerde versies. Tijdens de workshops bespreken en verdedigen zij deze keuzes in korte mondelinge gesprekken aan de hand van gerichte vragen, die zij vooraf niet wisten. Voorbeelden hiervan zijn:

• Waarom ligt [de betreffende hypothese] voor de hand op basis van de literatuur?
• Onder welke omstandigheden zou jouw [het betreffend resultaat] jouw conclusie weerleggen in plaats van ondersteunen?
• Wat zou er gebeuren als [een specifieke aanname] van jouw analyse wordt geschonden?

Het doel is helder: studenten moeten aantonen dat zij de kernvaardigheden van academisch onderzoek beheersen, ongeacht de rol die AI in het proces speelt. Moss licht toe: “We proberen AI niet te verbieden. We creëren juist kansen voor studenten om te laten zien dat zij kritisch kunnen denken mét AI, in plaats van er klakkeloos op te vertrouwen.”

De opleiding verkent daarnaast een andere balans tussen product- en procesbeoordeling, waarbij het gewicht van de eindscriptie wordt verlaagd en meer nadruk komt te liggen op aantoonbaar begrip gedurende het gehele traject.

Niet iedereen binnen de opleiding Psychologie is overtuigd. Sommige begeleiders maakten zich zorgen over een mogelijke toename van de werkdruk of vreesden dat zij uitgebreide kennis van AI zouden moeten ontwikkelen. Een belangrijk voordeel van het nieuwe ontwerp is echter dat het voortbouwt op bestaande structuren, in plaats van volledig nieuwe processen te introduceren. De workshopstructuur blijft behouden, maar de insteek verschuift: van voornamelijk onderwijzend naar het toetsen van leerprocessen en het geven van gerichte feedback. Scriptiebegeleiders hoeven geen AI-experts te worden. Zij blijven zich richten op de academische vaardigheden die het belangrijkst zijn: kritisch denken, onderzoeksvaardigheden en wetenschappelijk inzicht.

Hoewel de voorgestelde wijzigingen nog formeel moeten worden goedgekeurd door de coördinatoren van de psychologieprogramma’s en de examencommissie, bestaat er onder de coördinatoren brede overeenstemming dat het huidige beoordelingsmodel moet meebewegen met de ontwikkelingen rond AI.

De nieuwe aanpak wordt nog niet ingevoerd. Echter, voor Moss laat deelname aan het ZLP-verdiepingstraject AI zien dat AI geen bedreiging is, maar juist een krachtige motor voor onderwijsinnovatie kan zijn:

“AI dwingt ons om opnieuw na te denken over wat we belangrijk vinden in het hoger onderwijs. Voor ons betekent dat minder nadruk op het eindresultaat dat studenten produceren en meer aandacht voor hun begrip, onderbouwing en aanpassingsvermogen.”

Nu universiteiten steeds verder verkennen wat de impact van AI op onderwijs en toetsing is, laat de bachelor Psychologie zien hoe docenten deze ontwikkeling kunnen benutten om meer betekenisvolle, transparante en toekomstbestendige leerervaringen vorm te geven.