We kunnen niet doorgaan, als we gewoon zo doorgaan

Katja werkt in het Amsterdam UMC als internist-infectioloog. Daarnaast is zij sinds september 2025 voor een dag per week aangesteld
als coördinator en kwartiermaker Planetaire gezondheid en duurzaamheid in de vervolgopleidingen van het Amsterdam UMC.

Als infectioloog verdiept Katja zich in ziekten die tot uitbraken kunnen leiden, wereldwijd. “Door klimaatverandering weten we al dat er veranderde risico’s zijn. Zo zien we dat door de opwarming van het zeewater mosselen en oesters vaker bacteriën kunnen bevatten, waar mensen erg ziek van kunnen worden. Ook kunnen de klimaatveranderingen leiden tot overstromingen, die op zichzelf al gevaarlijk zijn, maar ook weer gevolgen kunnen hebben voor nieuwe uitbraken van infectieziekten. Tegelijkertijd is er sprake van allerlei soorten vervuiling, óók vanuit de zorg, waardoor er nieuwe problemen ontstaan.”

Katja was tijdens haar opleiding tot internist al bezig met het onderwerp duurzaamheid. In die tijd werkte ze als voorzitter van de Vereniging Interne Assistenten (VIA) in de regio Amsterdam veel samen met Suzanne Geerlings, destijds opleider Interne geneeskunde en inmiddels tevens vicedecaan van de Faculteit der Geneeskunde UvA. Suzanne maakt deel uit van de Sustainability board van het Amsterdam UMC, met de portefeuille Onderwijs en opleiden. “Zij heeft mij gevraagd of ik mij voor een dag in de week wil inzetten voor het inbedden van het thema Planetaire gezondheid en duurzaamheid in de vervolgopleidingen van het Amsterdam UMC. Voor deze positie – ik zie mezelf vooral als kwartiermaker – is subsidie beschikbaar, omdat er tussen de overheid en de zorg een Green Deal is gesloten, waarin kennisoverdracht en onderwijs een belangrijke plaats innemen.”

Katja voelt als zorgverlener de verantwoordelijkheid om na te denken over de gezondheid van mensen. Ze ervaart de zorgparadox wanneer een behandeling, die wordt gedaan om patiënten te helpen, vervuiling geeft waardoor op langere termijn andere mensen last kunnen krijgen. “We kunnen gewoon niet meer zo doorgaan, als we zo doorgaan”, aldus Katja. Op dit onderwerp is het wel lastig om te enthousiasmeren. “Het is niet per se een léuk onderwerp, wel een belangrijk onderwerp.” En dat maakt het soms moeilijk om mensen te bereiken. “De meeste mensen, waaronder ook dokters, vinden het niet fijn om aangesproken te worden op je gedrag. Je ‘mag’ geen bloemen meer geven, niet meer vliegen, en je ‘moet’ anders gaan nadenken over de behandelingen die je altijd inzette. Dat vinden we moeilijk om te horen. Maar alles wat je doet heeft consequenties.” Als die consequenties dichtbij komen, of persoonlijk worden, heeft informatie meer effect. “Ik merkte dat een lezing over microplastics en PFAS, en de invloed daarvan op patiënten, effect had op collega-artsen. Want als PFAS ook in jouw eigen voedsel kan zitten of als je ziet dat het iets doet met de gezondheid van patiënten, dan krijgt het urgentie.”

In de bachelor- en masteropleiding Geneeskunde is er in de afgelopen jaren meer zicht ontstaan op waar aandacht aan duurzaamheid en planetaire gezondheid wordt besteed. En ook hier is het belangrijk hóe dat gebeurt: bewustwording en concrete voorbeelden, geen wijzend vingertje of het bezorgen van schaamte- en schuldgevoelens. Principal Educator Anne Timmermans bekeek de curricula op de aanwezigheid van het thema Planetaire gezondheid en doet suggesties aan coördinatoren en docenten over hoe lesinhouden kunnen worden aangepast. “Maar in de vervolgopleidingen is nog weinig zichtbaar wat er gedaan wordt aan planetaire gezondheid,” geeft Katja aan. Het gaat daarbij om meerdere (vervolg)opleidingen: naast de medische vervolgopleidingen tot specialist ook de verpleegkundige vervolgopleidingen, de medisch-ondersteunende opleidingen en de stages voor bijvoorbeeld doktersassistenten.

“Werken met verschillende opleidingen is leuk, maar ook lastig”, zegt Katja. “De medische vervolgopleidingen worden bijvoorbeeld door landelijke beroepsverenigingen aangestuurd. De verpleegkundige vervolgopleidingen bieden wij juist zelf aan. Er zijn dus allerlei verschillende organisatievormen van de opleidingen én ook altijd meerdere belangen, van landelijk tot lokaal, die mijn taak interessant en soms uitdagend maken.”

Een van de leukere aspecten is het ontmoeten van veel mensen die zich met onderwijs en opleiden bezighouden. “Het zijn heel verschillende groepen mensen waar ik mee spreek. Doorgaans geef ik dan een korte presentatie, waarin ik vertel over de Green Deal. Daarna laat ik voorbeelden zien van wat landelijk gedaan wordt en wat we in Amsterdam UMC al doen. Op die manier deel ik de goede ideeën die er al zijn. En er bestaan ook al mooie programma’s, zoals nu bijvoorbeeld in de Anna Reynvaan-week (thema: Duurzaamheid in de zorg). Binnen de landelijke vereniging van de UMC’s (UMCNL) bestaat het project Samen de zorg vergroenen én binnenkort hebben we het congres van de Nederlandse Vereniging van Medisch Onderwijs (NVMO) met als thema Toekomstbestendig onderwijs: op naar een duurzame planeet.”

Samen met Anne Timmermans is Katja blij dat ook het NVMO-congres dit jaar duurzaamheid als thema heeft. “Ook hier willen we faciliteren dat onze onderwijscollega’s op een laagdrempelige manier met elkaar kunnen uitwisselen. We organiseren daarom na het congres, samen met het TLC, een ‘oogstsessie’ op 23 juni  in de Faculteit der Geneeskunde UvA, waarin we gaan bespreken wat we concreet meenemen van het congres, voor zowel de geneeskundeopleidingen als de vervolgopleidingen.” Daarnaast verwachten Anne en Katja dat er in die sessie inspiratie gedeeld zal worden over het duurzamer organiseren van grote bijeenkomsten, zoals congressen. “Het is al gebruikelijk dat je na een lezing géén boeket bloemen geeft en in de congresaankondiging zie ik bijvoorbeeld ook informatie over vervoer en herbruikbare bekers.”

Katja organiseert samen met collega’s uit het hele land dit najaar nog een onderwijsmiddag. Daar komen zorgverleners die duurzaamheid aandacht willen geven in hun onderwijs samen, en worden best practices gedeeld en nieuwe ideeën gegenereerd. “Zo zetten we een stap richting de kennisbank die we gaan opzetten voor docenten, om lesideeën te kunnen ophalen. Want niet iedereen hoeft het wiel opnieuw uit te vinden.”